ગુજરાત જમીન મહેસૂલ નિયમ 1972

📅09/12/2025

⚠️ મહત્વની નોંધ: આ લેખ ફક્ત સામાન્ય કાયદાકીય જાણકારી માટે છે અને તેને કાનૂની સલાહ ગણવો નહીં. તમારા ચોક્કસ સંજોગો માટે લાયકાત ધરાવતા વકીલની સલાહ અવશ્ય લો.

🗓️ છેલ્લે અપડેટ: 22/10/2026 | ✍️ Adv. Kalpesh Bhanderi

📌 ટૂંકમાં જવાબ

ગુજરાત જમીન મહેસૂલ નિયમો, 1972 એ ગુજરાત જમીન મહેસૂલ અધિનિયમ (Land Revenue Code), 1879 હેઠળ બનેલા નિયમો છે. તે જમીનની માપણી, હદ-નિશાન, બિનખેતી આકારણી, 7/12 અને હક્કપત્રક (ગામ નમૂના નં. 6) ની નોંધ, મહેસૂલ વસૂલાત અને અપીલની પ્રક્રિયા નક્કી કરે છે. સામાન્ય ખેડૂત માટે સૌથી મહત્વનો નિયમ 108 છે: હક્કપત્રકની નોંધ સામે વાંધો હોય તો મામલતદાર નિર્ણય કરે, અને એ હુકમ સામે 60 દિવસમાં પ્રાંત અધિકારી પાસે RTS અપીલ થઈ શકે.

વારસાઈ નોંધ, વેચાણ પછી 7/12 માં નામ ચડાવવું, ખોટી નોંધ સામે વાંધો લેવો કે RTS અપીલ કરવી, આ બધું ગુજરાત જમીન મહેસૂલ નિયમો 1972 અને જમીન મહેસૂલ અધિનિયમ 1879 પ્રમાણે ચાલે છે. છતાં ઘણા ખેડૂતો અને જમીન માલિકોને ખબર નથી હોતી કે કયા નિયમ હેઠળ શું અધિકાર છે અને કેટલા દિવસમાં શું કરવું. આ લેખમાં એ સરળ ગુજરાતીમાં, સ્ટેપ સાથે સમજીએ.

Gujarat Agricultural

નિયમો કયા કાયદા હેઠળ છે?

ગુજરાતમાં જમીન મહેસૂલનો મૂળ કાયદો ગુજરાત જમીન મહેસૂલ અધિનિયમ, 1879 (અગાઉ Bombay Land Revenue Code) છે. એ કાયદાની કલમોને અમલમાં મૂકવા માટે રાજ્ય સરકારે ગુજરાત જમીન મહેસૂલ નિયમો, 1972 બનાવ્યા. એટલે ઘણી વાર એક જ વિષય માટે કાયદાની કલમ અને નિયમ બંને જોવા પડે છે. ઉદાહરણ: હક્કની જાણ કરવાની જવાબદારી કલમ 135C માં છે, અને વાંધાનો નિર્ણય તથા અપીલ નિયમ 108 માં.

નિયમોના મુખ્ય પ્રકરણ: એક નજરમાં

પ્રકરણ	નિયમ	વિષય
3	3 થી 15	મહેસૂલી માપણી, સર્વે નંબર, ગામ નકશા, જમીનનું વર્ગીકરણ
4	20, 21	સર્વે નંબરના પેટા વિભાગ (હિસ્સા)
5	24 થી 28	હદ-નિશાન (Boundary marks) અને તેની જાળવણી
7	37 થી 54	સરકારી જમીનનો નિકાલ, મકાન કે બિનખેતી હેતુ માટે ફાળવણીની શરતો
14	80 થી 103	ખેતીની જમીનનો બિનખેતી ઉપયોગ, NA આકારણી, અનધિકૃત ઉપયોગ માટે દંડ
15	104 થી 113	હક્કપત્રક (Record of Rights): ફેરફાર નોંધ, વાંધા, પ્રમાણીકરણ, RTS અપીલ
15A	113A થી 113K	ખેડૂત પાસબુક
16	114 થી 119	જમીન મહેસૂલની વસૂલાત, માંગણી નોટિસ
19	130 થી 132	અપીલનું સ્વરૂપ અને રજૂઆત
22	135 થી 146	રેકર્ડની નકલ, નિરીક્ષણ અને શોધ

7/12, 8-અ અને ગામ નમૂના નં. 6: શું ફરક છે?

ગામ નમૂના નં. 7/12 (સાતબાર): સર્વે નંબર, ક્ષેત્રફળ, કબજેદારનું નામ, સત્તા પ્રકાર, બોજો અને પાકની વિગત.
ગામ નમૂના નં. 8-અ (ખાતા): એક ખાતેદાર પાસે ગામમાં કયા કયા સર્વે નંબર છે, તેનું ખાતાવાર પત્રક.
ગામ નમૂના નં. 6 (હક્કપત્રક / ફેરફાર રજીસ્ટર): દરેક ફેરફાર (વારસાઈ, વેચાણ, વહેંચણી, બોજો) અહીં "નોંધ" તરીકે પડે છે. નોંધ પ્રમાણિત થાય પછી જ 7/12 માં ફેરફાર થાય.

હક્કપત્રકમાં ફેરફાર નોંધ કેવી રીતે પડે? (કલમ 135C, 135D અને નિયમ 108)

જાણ કરવી (કલમ 135C): વારસાઈ, વહેંચણી, વેચાણ, બક્ષિસ, ગીરો વગેરેથી હક્ક મેળવનાર વ્યક્તિએ હક્ક મળ્યાના 3 મહિનામાં તલાટીને લેખિત જાણ કરવી. રજીસ્ટર્ડ દસ્તાવેજથી હક્ક મળ્યો હોય તો આ જાણ કરવાની જવાબદારીમાંથી મુક્તિ છે, કારણ કે સબ-રજીસ્ટ્રાર કચેરીમાંથી માહિતી આવે છે.
નોંધ અને નોટિસ (કલમ 135D): તલાટી ફેરફાર રજીસ્ટરમાં નોંધ પાડે, તેની નકલ ગામમાં જાહેર જગ્યાએ મૂકે, અને જે લોકોનો હિત સંકળાયેલો હોય તેમને લેખિત જાણ (નોટિસ) કરે.
વાંધો: કોઈને નોંધ સામે વાંધો હોય તો લેખિતમાં રજૂ કરે. એ વાંધો "તકરારી રજીસ્ટર" માં નોંધાય.
નિર્ણય (નિયમ 108(1)): તકરારી કેસનો નિકાલ સામાન્ય રીતે મામલતદાર (અથવા મામલતદારના પ્રથમ કારકુન કક્ષાના અધિકારી) કરે, અને શક્ય હોય ત્યાં ગામમાં જ તપાસ કરે.
પ્રમાણીકરણ: નોંધ મંજૂર કે નામંજૂર થાય. મંજૂર થાય તો 7/12 માં ફેરફાર થાય.
RTS અપીલ (નિયમ 108(5)): હુકમ સામે 60 દિવસમાં અપીલ. મામલતદાર કક્ષાના હુકમ સામે પ્રાંત અધિકારી / નાયબ કલેક્ટર પાસે. યોગ્ય કારણ લેખિતમાં નોંધીને મોડી અપીલ પણ દાખલ કરી શકાય.
રિવિઝન (નિયમ 108(6), 108(6-A)): કલેક્ટર રેકર્ડ મંગાવીને હુકમ સુધારી, રદ કે ઉલટાવી શકે. એ પછી રાજ્ય સરકાર (મહેસૂલ વિભાગ) પણ રિવિઝન સાંભળી શકે.

🏛️ ગુજરાતમાં વ્યવહારમાં આ કેવી રીતે થાય?

ફેરફાર નોંધ માટે અરજી: તાલુકા મામલતદાર કચેરીના ઈ-ધરા કેન્દ્ર પર, અથવા ઘણી અરજીઓ iORA પોર્ટલ પર ઓનલાઇન.
7/12, 8-અ અને નોંધની નકલ: AnyROR પોર્ટલ પર ઓનલાઇન જોઈ શકાય.
RTS અપીલ: પ્રાંત અધિકારી કચેરી → રિવિઝન: કલેક્ટર → ત્યાર બાદ SSRD (મહેસૂલ વિભાગ, ગાંધીનગર).
યાદ રાખો: ગુજરાત હાઇકોર્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટે વારંવાર કહ્યું છે કે મહેસૂલી નોંધ માલિકી (title) નક્કી નથી કરતી. એનું મુખ્ય મહત્વ મહેસૂલ વસૂલાત માટે છે. માલિકીનો વિવાદ હોય તો દીવાની કોર્ટમાં દાવો કરવો પડે.

ઉદાહરણથી સમજીએ

ગોંડલ તાલુકાના રમેશભાઈના પિતાનું અવસાન થયું. પિતાના નામે ગામમાં 2 સર્વે નંબર હતા. રમેશભાઈએ ઈ-ધરા કેન્દ્ર પર મરણ દાખલો, પેઢીનામું અને સોગંદનામા સાથે વારસાઈ અરજી કરી. તલાટીએ નોંધ પાડી અને બધા વારસદારોને નોટિસ આપી. રમેશભાઈની બહેને વાંધો લીધો કે પેઢીનામામાં તેનું નામ નથી. મામલતદારે બંને પક્ષને સાંભળીને બહેનનું નામ ઉમેરીને નોંધ પ્રમાણિત કરી. રમેશભાઈ આ હુકમથી સંમત ન હોય તો 60 દિવસમાં પ્રાંત અધિકારી પાસે RTS અપીલ કરી શકે. પણ બહેનનો કાયદેસર વારસાહક્ક હોય તો દીવાની કોર્ટ પણ એ જ માન્ય રાખશે, એટલે અપીલ કરતા પહેલા વકીલની સલાહ લેવી.

વારસાઈ નોંધ કે વાંધો: શું કરવું? (સ્ટેપ પ્રમાણે)

સ્ટેપ 1: 7/12 અને 8-અ ની નકલ AnyROR પરથી કાઢો, અને નામ, ક્ષેત્રફળ, બોજો ચકાસો.
સ્ટેપ 2: અરજી: વારસાઈ કે અન્ય ફેરફાર માટે ઈ-ધરા કેન્દ્ર કે iORA પર, હક્ક મળ્યાના 3 મહિનામાં.
સ્ટેપ 3: નોંધ નંબર લો અને AnyROR પર નોંધની સ્થિતિ જોતા રહો.
સ્ટેપ 4: વાંધો હોય તો નોટિસ મળે કે ગામમાં નોંધ જાહેર થાય એટલે તરત, પુરાવા સાથે લેખિત વાંધો આપો અને પહોંચ લો.
સ્ટેપ 5: હુકમ સામે અપીલ: હુકમની નકલ મળ્યાના 60 દિવસમાં પ્રાંત અધિકારી પાસે RTS અપીલ. મોડું થાય તો વિલંબનું કારણ લેખિતમાં આપો.

જરૂરી દસ્તાવેજ (વારસાઈ નોંધ માટે, સામાન્ય રીતે)

મરણ દાખલો
પેઢીનામું (તલાટી સમક્ષ) અને જરૂરી સોગંદનામું
7/12, 8-અ ની નકલ
બધા વારસદારોના ઓળખપત્ર
વસિયત હોય તો તેની નકલ

નોંધ: જરૂરી દસ્તાવેજની યાદી સમયાંતરે બદલાય છે. અરજી પહેલાં ઈ-ધરા કેન્દ્ર પરથી ખાતરી કરો.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

RTS અપીલ કેટલા દિવસમાં કરવી પડે?

નિયમ 108(5) મુજબ હુકમની નકલ મળ્યાના 60 દિવસમાં. યોગ્ય કારણ હોય તો અપીલ અધિકારી મોડી અપીલ પણ સ્વીકારી શકે.

7/12 માં નામ હોય એટલે હું જમીનનો માલિક?

જરૂરી નથી. અદાલતોએ ઠરાવ્યું છે કે મહેસૂલી નોંધ મુખ્યત્વે મહેસૂલના હેતુ માટે છે અને માલિકી ઊભી કરતી નથી. માલિકીનો આધાર રજીસ્ટર્ડ દસ્તાવેજ, વારસાહક્ક કે કોર્ટનો હુકમ છે.

વારસાઈ નોંધ કેટલા સમયમાં કરાવવી?

જમીન મહેસૂલ અધિનિયમની કલમ 135C મુજબ હક્ક મળ્યાના 3 મહિનામાં તલાટીને જાણ કરવી જરૂરી છે. મોડું થાય તો પણ નોંધ થઈ શકે છે, પણ સમયસર કરાવવી હિતાવહ છે.

મામલતદારના હુકમ સામે સીધા કલેક્ટર પાસે જઈ શકાય?

સામાન્ય રીતે પહેલા પ્રાંત અધિકારી પાસે RTS અપીલ થાય. એ પછી કલેક્ટર પાસે નિયમ 108(6) હેઠળ રિવિઝન, અને ત્યાર બાદ રાજ્ય સરકાર પાસે.

સ્ત્રોત

📚 આ પણ વાંચો

⚠️ આ લેખ સામાન્ય માહિતી માટે છે. નિયમોના સુધારા સમયાંતરે થાય છે, એટલે સત્તાવાર લખાણ સાથે ચકાસો, અને તમારા ચોક્કસ કેસ માટે વકીલની સલાહ લો.

📞 તમારા કેસ અંગે નિષ્ણાત સલાહ જોઈએ છે?

લાયકાત ધરાવતા વકીલ સાથે વાત કરવા માટે અમારો સંપર્ક કરો.

📞 Call Now 💬 WhatsApp

Adv. Kalpesh Bhanderi

Bar Council of Gujarat Registred Advocate | લીગલ ડ્રાફ્ટિંગ, રાજકોટ. ગુજરાતી ભાષામાં સરળ અને વિશ્વસનીય કાયદાકીય માહિતી પહોંચાડવાનો પ્રયાસ. વધુ જાણો »

🌳 પર્યાવરણ અને કૃષિ કાયદાઓ જમીન રેકર્ડ અને રેવન્યુ કાયદા

કાયદાકીય માહિતી શોધો.