હેવી વીજલાઈન માટે ખેડૂતોને વાજબી, પારદર્શક અને સંપૂર્ણ વળતર નક્કી કરતા કાયદા

Electricity Act, 2003 , Indian Telegraph Act, 1885 | 13 June 2026

Law Sahitya

ગુજરાતમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી વીજ ટ્રાન્સમિશન વ્યવસ્થાના વિસ્તરણ માટે 66 KV, 132 KV, 220 KV અને 400 KV હેવી વીજલાઈનોનું નેટવર્ક ઝડપથી વિસ્તરી રહ્યું છે. આ પ્રક્રિયામાં ખેડૂતોની ખાનગી જમીનોમાં વીજ પોલ ઉભા કરવામાં આવે છે, ટાવર બાંધવામાં આવે છે અને વીજ લાઈનો પસાર કરવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે વીજ કંપનીઓ એવી દલીલ કરે છે કે વીજલાઈન જાહેર હિત માટે જરૂરી છે અને કાયદા હેઠળ તેમને સત્તા પ્રાપ્ત છે. બીજી તરફ ખેડૂતોનો પ્રશ્ન એ છે કે તેમની જમીનનો ઉપયોગ મર્યાદિત થઈ જાય છે, પાકને નુકસાન થાય છે, જમીનની કિંમત ઘટે છે અને પૂરતું વળતર આપવામાં આવતું નથી. ભારતના બંધારણની કલમ 300A મુજબ કોઈપણ વ્યક્તિને કાયદાની સત્તા વિના તેની મિલકતથી વંચિત કરી શકાતી નથી. તેથી વીજ કંપનીઓને ભલે વીજલાઈન નાખવાનો અધિકાર હોય, પરંતુ જમીન માલિકોને યોગ્ય અને વાજબી વળતર ચૂકવવાની કાયદાકીય ફરજ પણ છે.

જમીનનું બજાર મૂલ્ય નક્કી કરવા અંગે કલમ 26

જમીન સંપાદન, પુનર્વસન અને પુનર્વસનમાં વાજબી વળતર અને પારદર્શિતાનો અધિકાર અધિનિયમ, 2013 (LARR Act) ની કલમ 26 જમીનના બજાર મૂલ્યના નિર્ધારણ અંગે મહત્વપૂર્ણ જોગવાઈ કરે છે.

આ કલમ મુજબ કલેક્ટરે નીચેના પરિબળો ધ્યાનમાં લેવા પડે છે:

(1) સરકારી જન્ત્રી (Jantri) મુજબનું મૂલ્ય અથવા

(2) છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં થયેલા સમાન પ્રકારના વેચાણ વ્યવહારોની સરેરાશ કિંમત અથવા

(3) ખાનગી કંપની કે જાહેર સંસ્થાએ નજીકના વિસ્તારમાં જમીન ખરીદી હોય તો તે કિંમત ઉપરોક્ત પૈકી જે કિંમત વધુ હોય તે બજાર મૂલ્ય ગણવામાં આવે છે. અર્થાત્ સરકાર કે કંપની મનસ્વી રીતે જમીનની કિંમત નક્કી કરી શકતી નથી.

કલમ 27 – વળતરની રકમનું નિર્ધારણકલમ

27 અનુસાર માત્ર જમીનની કિંમત જ નહીં પરંતુ જમીનધારકને થયેલા તમામ પ્રકારના નુકસાનનો સમાવેશ કરીને વળતર નક્કી કરવું પડે છે.

આમાં સમાવિષ્ટ હોઈ શકે :

જમીનની કિંમત, ઉભા પાકનું નુકસાન, વૃક્ષોનું નુકસાન, સિંચાઈ વ્યવસ્થાને થયેલ અસર, જમીનના ઉપયોગમાં આવેલ પ્રતિબંધ, ભવિષ્યમાં ઉત્પાદન ક્ષમતામાં ઘટાડો, વગેરે જેવી તમામ બાબતો ને ધ્યાને લઇ ને કલેક્ટરે વાસ્તવિક નુકસાનનું મૂલ્યાંકન કરીને વળતર નક્કી કરવું જરૂરી છે.

કલમ 28 – કલેક્ટરે ધ્યાનમાં લેવાના પરિમાણો

કલમ 28 અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. આ કલમ મુજબ વળતર નક્કી કરતી વખતે કલેક્ટરે નીચેના મુદ્દાઓ ધ્યાનમાં લેવા પડે છે:

1. સંપાદનની તારીખે જમીનનું બજાર મૂલ્ય

2. પાક, વૃક્ષો અને અન્ય મિલકતોને થયેલું નુકસાન

3. સંપાદનના કારણે વ્યવસાય કે રોજગારને થયેલ નુકસાન

4. જમીનધારકને અન્યત્ર સ્થળાંતર કરવું પડે તો તેનો ખર્ચ

5. જમીનના ઉપયોગ પર પડતી કાયમી અસર

6. અન્ય તમામ વાજબી નુકસાનો ખેડૂતો માટે આ કલમ ખાસ મહત્વની છે કારણ કે વીજ પોલ ઉભા થયા પછી ઘણીવાર ટ્રેક્ટર ચલાવવામાં મુશ્કેલી પડે છે, ડ્રિપ સિસ્ટમમાં વિક્ષેપ આવે છે, ખેતીની પદ્ધતિ બદલવી પડે છે અને જમીનની બજાર કિંમત પણ ઘટી જાય છે.

કલમ 105 – મુક્તિ અપાયેલા કાયદાઓમાં પણ વળતરનો અધિકાર

ઘણી વખત વીજ કંપનીઓ દલીલ કરે છે કે જમીન સંપાદન અધિનિયમ સીધો લાગુ પડતો નથી. પરંતુ LARR Act, 2013 ની કલમ 105 અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. આ કલમ હેઠળ ચોથી અનુસૂચિમાં સમાવિષ્ટ વિવિધ કાયદાઓ હેઠળ કરવામાં આવતી કાર્યવાહી માટે પણ પુનર્વસન અને વળતર સંબંધિત જોગવાઈઓનો લાભ અસરગ્રસ્તોને મળવો જોઈએ. એટલે કે સરકાર અથવા વીજ કંપની કોઈ વિશેષ કાયદાનો આશરો લઈને ખેડૂતોને વાજબી વળતરથી વંચિત રાખી શકતી નથી.

વીજળી અધિનિયમ, 2003 ની કલમ 67(3)

ખેડૂતો માટે સૌથી સીધી અને મહત્વપૂર્ણ જોગવાઈ વીજળી અધિનિયમ, 2003 ની કલમ 67(3) છે. આ કલમ મુજબ: વીજ પુરવઠાની લાઇન અથવા સંબંધિત કામગીરી દરમિયાન કોઈ વ્યક્તિને થયેલ નુકસાન માટે સંપૂર્ણ વળતર (Full Compensation) ચૂકવવું જરૂરી છે. અર્થાત્ જો : પાકને નુકસાન થાય, જમીનમાં ખાડા પડે, ઝાડ કપાય, ખેતીનું નુકસાન થાય, જમીનના ઉપયોગમાં અવરોધ ઉભો થાય, તો કંપનીએ સંપૂર્ણ વળતર ચૂકવવું જ પડે. આ કાયદાકીય ફરજ છે, ઉપકાર નથી.

"ફુલ કમ્પન્સેશન" નો અર્થ શું ?

ઘણી વખત કંપનીઓ માત્ર પાક નુકસાનની નાની રકમ ચૂકવીને જવાબદારી પૂર્ણ થઈ હોવાનું માને છે.પરંતુ "Full Compensation" નો અર્થ માત્ર પાક નુકસાન નથી. તેમાં સમાવેશ થઈ શકે:✔ પાક નુકસાન✔ ઝાડનું નુકસાન✔ જમીનની ઉપયોગિતા ઘટવી✔ ખેતી ખર્ચમાં વધારો✔ જમીનની બજાર કિંમતમાં ઘટાડો✔ ભવિષ્યના નુકસાન✔ સિંચાઈ સુવિધાને થયેલ નુકસાન

ગુજરાત હાઈકોર્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટના સિદ્ધાંતો

વિવિધ ન્યાયિક ચુકાદાઓમાં નીચેના સિદ્ધાંતો સ્વીકારવામાં આવ્યા છે :

(1) વીજલાઈન જાહેર હિતમાં હોઈ શકેપરંતુ

(2) ખેડૂતોના મિલકત અધિકારોનું રક્ષણ પણ જરૂરી છે

(3) વળતર વગર મિલકતના અધિકાર ઉપર અયોગ્ય મર્યાદા મૂકી શકાય નહીં

(4) નુકસાન માટે ન્યાયસંગત અને વાજબી વળતર ચૂકવવું ફરજિયાત છે

(5) સરકાર કે કંપની મનસ્વી રીતે રકમ નક્કી કરી શકે નહીં

ખેડૂતો શું કરી શકે ?

જો વળતર ઓછું મળે અથવા આપવામાં ન આવે તો :

1. કલેક્ટર સમક્ષ રજૂઆતકલમ 26, 27 અને 28 મુજબ વળતરનું પુનઃમૂલ્યાંકન માંગવું.

2. વીજ કંપનીને લેખિત વાંધોકલમ 67(3) મુજબ સંપૂર્ણ વળતરની માંગણી કરવી.

3. પંચનામું કરાવવું પાકનું વૃક્ષોનું જમીનનું સિંચાઈ સાધનોનું

4. RTI દ્વારા માહિતી મેળવવી સર્વે રિપોર્ટ, રૂટ મંજૂરી, વળતર ગણતરી, મંજૂરી આદેશ

5. ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં રિટ અરજીજો કાયદાકીય અધિકારોનું ઉલ્લંઘન થતું હોય.

જમીન સંપાદન, પુનર્વસન અને પુનર્વસનમાં વાજબી વળતર અને પારદર્શિતાનો અધિકાર અધિનિયમ, 2013 ની કલમ 26, 27, 28 અને 105 તેમજ વીજળી અધિનિયમ, 2003 ની કલમ 67(3)નો સંયુક્ત અભ્યાસ દર્શાવે છે કે ખેડૂતોને માત્ર પ્રતીકાત્મક નહીં પરંતુ વાજબી, પારદર્શક અને સંપૂર્ણ વળતર મેળવવાનો કાયદાકીય અધિકાર છે. વીજલાઈન અને વીજ પોલ જાહેર હિત માટે જરૂરી હોઈ શકે છે, પરંતુ જાહેર હિતના નામે ખેડૂતોના બંધારણીય મિલકત અધિકાર, જીવનનિર્વાહના સાધનો અને આર્થિક હિતોને અવગણી શકાય નહીં. તેથી જ્યાં ક્યાં 66 KV અથવા અન્ય હેવી વીજલાઈન માટે ખેડૂતોની જમીનમાં પોલ ઉભા કરવામાં આવે છે ત્યાં અસરગ્રસ્ત ખેડૂતોને કાયદા અનુસાર સંપૂર્ણ વળતર, યોગ્ય પ્રક્રિયા અને જરૂરી હોય ત્યાં ન્યાયિક રાહત મેળવવાનો અધિકાર પ્રાપ્ત છે.

SEO TITLE

ગુજરાતમાં 66 KV વીજલાઈન માટે ખેડૂતોની જમીનમાં પોલ ઉભા કરવા બાબતે કાયદાકીય અધિકારો, વળતર અને ઉપાયો

META DESCRIPTION

ગુજરાતમાં 66 KV વીજલાઈન માટે ખેડૂતોની જમીનમાં વીજ પોલ ઉભા કરવામાં આવે ત્યારે ખેડૂતોના કાયદાકીય અધિકારો, વળતર મેળવવાની પ્રક્રિયા, પોલીસની ભૂમિકા, કલેક્ટર સમક્ષ રજૂઆત અને હાઈકોર્ટ સુધીના કાયદાકીય ઉપાય અંગે વિગતવાર માહિતી.

હેવી વીજલાઈન માટે ખેડૂતોને વાજબી, પારદર્શક અને સંપૂર્ણ વળતર મેળવવાનો કાયદાકીય અધિકાર છે. | Law Sahitya