“AI સહાયક હોઈ શકે છે, પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટમાં વધતા કેસોનો સામનો ફક્ત વધુ ન્યાયાધીશો જ કરી શકે છે” – જસ્ટિસ દીપાંકર દત્તા
નવી દિલ્હી | ૨૩ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬
 |
| AI can be helpful on Justice and Law |
સુપ્રીમ કોર્ટમાં કેસોના “ભારણ” પર ચિંતા વ્યક્ત કરતા જસ્ટિસ દીપાંકર દત્તાએ કહ્યું કે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) કે કોઈ પણ ટેક્નોલોજી ન્યાયાધીશોની ભારે કમીને ભરી શકે નહીં. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે વધતા કેસોના બોજ સામે AI મદદ જરૂર કરી શકે છે. પણ તેની કેટલીક મર્યાદાઓ છે.
સુપ્રીમ કોર્ટ એડવોકેટ્સ-ઓન-રિકોર્ડ એસોસિએશન દ્વારા આયોજિત પેનલ ચર્ચા “Law, Lawyers, and AI: The Next Frontier”માં બોલતા જસ્ટિસ દત્તાએ કહ્યું કે સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ થતા કેસોની સંખ્યા અભૂતપૂર્વ રીતે વધી છે, જેનાથી સંસ્થા અને ન્યાયાધીશો પર અત્યંત દબાણ આવ્યું છે.
જસ્ટિસ દત્તાની મુખ્ય ટિપ્પણીઓ
- 2018માં સુપ્રીમ કોર્ટમાં લગભગ 40,000 કેસ દાખલ થયા હતા, જ્યારે માન્ય ન્યાયાધીશોની સંખ્યા 31 હતી
- 2019ના મધ્યમાં સંખ્યા 34 થઈ, અને આજે પણ 34 જ છે
- 7 વર્ષમાં દાખલ થતા કેસો 43,000થી વધીને 75,000 થઈ ગયા છે
- AI શોધ, કેસ તૈયારી અને અન્ય સહાયક કાર્યોમાં ઉપયોગી છે, પરંતુ નિર્ણય લેવો એ સંવિધાનિક ફરજ છે
- ન્યાયાધીશનું કામ ફક્ત કાયદો લાગુ કરવાનું નથી, પરંતુ કેસ પાછળની માનવીય લાગણીઓ અને ઉદ્દેશ્યો (હિંસા, લોભ, કામ, ક્રોધ)નું મૂલ્યાંકન કરવાનું છે
- AI અદાલત અને વાદીઓ વચ્ચેના માનવીય સંવાદનું વિકલ્પ બની શકે નહિ.
AIની મર્યાદાઓ પર ભાર
- જસ્ટિસ દત્તા પોતે AIનો મર્યાદિત ઉપયોગ કરે છે – મુખ્યત્વે કાનૂની શોધ અને ભાષા સુધારણા માટે
- નિર્ણયનું મૂળ વિશ્લેષણ તેઓ પોતે કરે છે – “જે તમે પોતાના હાથે લખો છો તે જ સૌથી સારું હોય છે”
- બે વખત ખુલ્લી અદાલતમાં આદેશ ડિક્ટેટ કર્યા, પરંતુ ફાઇલ ફરી જોયા પછી હસ્તાક્ષર કરવાનો ઇનકાર કર્યો
- આદેશ પર હસ્તાક્ષર ન થાય ત્યાં સુધી ન્યાયાધીશ પોતાના નિર્ણયમાં ફેરફાર કરી શકે છે – આ માનવીય ક્ષમતા AIમાં મુશ્કેલ છે
બાર અને બેન્ચ વચ્ચેનો વિશ્વાસ
- બાર અને બેન્ચ વચ્ચેનો વિશ્વાસ “નાજુક” છે
- AIનો ઉપયોગ કરીને ભ્રામક દલીલો આપવામાં આવે કે અદાલતને ગેરમાર્ગે દોરવામાં આવે તો વિશ્વાસને અપૂર્ણ ક્ષતિ પહોંચે છે
- AIથી ઉત્પન્ન સામગ્રીની સત્યતાની તપાસ કરવી વકીલોની અનિવાર્ય જવાબદારી છે
- સુપ્રીમ કોર્ટ રજિસ્ટ્રીમાં પ્રશાસનિક સ્તરે અદ્યતન AI ટૂલ્સ વિકસાવવાની જરૂર છે
AI સહાયક હોઈ શકે છે, પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટમાં વધતા કેસોનો સામનો ફક્ત વધુ ન્યાયાધીશો જ કરી શકે છે! જસ્ટિસ દીપાંકર દત્તાએ ન્યાયતંત્રના બોજ અને માનવીય તત્વના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો.
