અનુક્રમણિકા (Contents)

• કોઈનેજ એક્ટ, ૨૦૧૧
• વિભાગોની વ્યવસ્થા
• પ્રકરણ I
• પ્રારંભિક
• વિભાગો
• પ્રકરણ II
• પ્રકરણ III
• પ્રકરણ IV
• પ્રકરણ પાંચમ
• પ્રકરણ છઠ્ઠું
• ૧. ટૂંકું શીર્ષક, વિસ્તાર અને શરૂઆત
• 2. વ્યાખ્યાઓ
• 3. ટંકશાળ સ્થાપિત કરવા અને નાબૂદ કરવાની સત્તા
• 4. સિક્કાઓના મૂલ્યો, પરિમાણો, ડિઝાઇન અને રચના
• ૫. પ્રમાણભૂત વજન અને ઉપાય
• ૬. કાનૂની ટેન્ડર વખતે સિક્કો
• 7. સિક્કા બનાવવાની દશાંશ પદ્ધતિ
• ૮. સિક્કા મંગાવવાની સત્તા
• ૯. અમુક વ્યક્તિઓને સિક્કા કાપવાની, ઘટાડવાની અથવા વિકૃત કરવાની સત્તા
• ૧૦. નકલી સિક્કા કાપવા ચોક્કસ વ્યક્તિઓને સત્તા
• ૧૧. ટંકશાળને તેના કાર્યો સોંપવાની સત્તા
• પ્રકરણ V
• ૧૨. સિક્કા બનાવવા, પીગળવા અથવા નાશ કરવા પર પ્રતિબંધ
• ૧૩. કલમ ૧૨ ના ઉલ્લંઘન માટે દંડ
• 15. સિક્કા તરીકે ઉપયોગ માટે ધાતુનો ટુકડો લાવવા માટે પ્રતિબંધ અને દંડ
• ૧૬. કંપનીઓ દ્વારા ગુનાઓ
• પ્રકરણ VI
• ૧૭. જપ્તી
• ૧૮. પ્રોબેશન ઓફ ઓફેન્ડર્સ એક્ટ, ૧૯૫૮ આ કાયદા હેઠળના ગુનાઓને લાગુ પડશે નહીં
• ૧૯. ગુનાઓ જે દખલપાત્ર, જામીનપાત્ર અને બિન-વળતરપાત્ર હશે
• ૨૦. ૧૯૩૪ ના અધિનિયમ ૨ માં સુધારો
• 21. ગુનાઓનો સંક્ષિપ્તમાં કેસ ચલાવી શકાય છે
• 22. સદ્ભાવનાથી લેવામાં આવેલા પગલાંનું રક્ષણ
• 23. મુશ્કેલીઓ દૂર કરવાની સત્તા
• 24. નિયમો બનાવવાની સત્તા
• 25. સંસદ સમક્ષ રજૂ કરવાના નિયમો
• 26. ટંકશાળમાં અન્ય સિક્કા બનાવવા પર બચત
• 27. રદબાતલ અને બચત
• 28. હાલના સિક્કાઓનું ચાલુ રાખવું

કોઈનેજ એક્ટ, ૨૦૧૧

__________________

વિભાગોની વ્યવસ્થા

__________________

પ્રકરણ I

પ્રારંભિક

વિભાગો

૧. ટૂંકું શીર્ષક, વિસ્તાર અને શરૂઆત.

2. વ્યાખ્યાઓ.

પ્રકરણ II

મિન્ટ્સની સ્થાપના

૩. ટંકશાળની સ્થાપના અને નાબૂદ કરવાની સત્તા.

પ્રકરણ III

કોઈનેજ

૪. સિક્કાઓના મૂલ્યો, પરિમાણો, ડિઝાઇન અને રચના.

૫. પ્રમાણભૂત વજન અને ઉપાય.

૬. કાનૂની ટેન્ડર વખતે સિક્કો.

7. સિક્કા પદ્ધતિની દશાંશ પદ્ધતિ.

૮. સિક્કા મંગાવવાની સત્તા.

પ્રકરણ IV

ઘટેલા, બગડેલા અને નકલી સિક્કા

૯. અમુક વ્યક્તિઓને સિક્કા કાપવાની, ઘટાડી દેવાની અથવા વિકૃત કરવાની સત્તા.

૧૦. અમુક વ્યક્તિઓને નકલી સિક્કા કાપવાની સત્તા.

૧૧. ટંકશાળને તેના કાર્યો સોંપવાની સત્તા.

પ્રકરણ પાંચમ

ગુનાઓ અને દંડ

૧૨. સિક્કા બનાવવા, પીગળવા અથવા નાશ કરવા પર પ્રતિબંધ.

૧૩. કલમ ૧૨ ના ઉલ્લંઘન માટે દંડ.

૧૪. પૈસા તરીકે ઉપયોગ કરવા માટે ધાતુના ટુકડા ગેરકાયદેસર બનાવવા, જારી કરવા અથવા કબજામાં રાખવા માટે પ્રતિબંધ અને દંડ.

૧૫. સિક્કા તરીકે ઉપયોગ માટે ધાતુના ટુકડા લાવવા પર પ્રતિબંધ અને દંડ.

૧૬. કંપનીઓ દ્વારા ગુનાઓ.

પ્રકરણ છઠ્ઠું

વિવિધ

૧૭. જપ્તી.

૧૮. પ્રોબેશન ઓફ ઓફેન્ડર્સ એક્ટ, ૧૯૫૮ આ કાયદા હેઠળના ગુનાઓને લાગુ પડશે નહીં.

૧૯. ગુનાઓ કોગ્નિઝેબલ, જામીનપાત્ર અને બિન-સમર્થનપાત્ર હોવા જોઈએ.

૨૦. ૧૯૩૪ ના અધિનિયમ ૨ માં સુધારો.

૨૧. ગુનાઓનો સંક્ષિપ્તમાં પ્રયાસ કરી શકાય છે.

વિભાગો

૨૨. સદ્ભાવનાથી લેવામાં આવેલા પગલાંનું રક્ષણ. ૨૩. મુશ્કેલીઓ દૂર કરવાની સત્તા.

૨૪. નિયમો બનાવવાની સત્તા.

૨૫. સંસદ સમક્ષ નિયમો રજૂ કરવા. ૨૬. ટંકશાળમાં અન્ય સિક્કા બનાવવા પર બચત. ૨૭. રદ અને બચત.

28. હાલના સિક્કાઓનું ચાલુ રાખવું.

કોઈનેજ એક્ટ, ૨૦૧૧

૨૦૧૧ ના કાયદા નં. ૧૧

[૧ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૧.]

સિક્કા અને ટંકશાળ સંબંધિત કાયદાઓને એકીકૃત કરવા, સિક્કાઓનું રક્ષણ કરવા અને સિક્કા પીગળવા અથવા નાશ કરવા પર પ્રતિબંધ મૂકવા અને બહાર પાડવા માટે અને તેની સાથે સંકળાયેલી અથવા આનુષંગિક બાબતો માટે તેના બનાવવા અથવા કબજા પર પ્રતિબંધ મૂકવા માટેનો કાયદો.

ભારતીય પ્રજાસત્તાકના બાસઠમા વર્ષમાં સંસદ દ્વારા નીચે મુજબ કાયદો ઘડવામાં આવ્યો:— પ્રકરણ I

પ્રારંભિક

૧. ટૂંકું શીર્ષક, હદ અને શરૂઆત.—(૧) આ કાયદાને સિક્કા અધિનિયમ, ૨૦૧૧ કહી શકાય. (૨) તે સમગ્ર ભારત સુધી વિસ્તરે છે.

(૩) તે કેન્દ્ર સરકાર, સત્તાવાર ગેઝેટમાં સૂચના દ્વારા, નિયુક્ત કરે તે તારીખથી અમલમાં આવશે.

૨. વ્યાખ્યાઓ.— આ કાયદામાં, જ્યાં સુધી સંદર્ભ અન્યથા જરૂરી ન હોય,—

(a) “સિક્કો” એટલે કોઈપણ સિક્કો જે કોઈપણ ધાતુ અથવા સરકાર દ્વારા અથવા આ સંદર્ભે સરકાર દ્વારા અધિકૃત અન્ય કોઈપણ સત્તા દ્વારા સ્ટેમ્પ કરાયેલ કોઈપણ સામગ્રીથી બનેલો હોય અને જે સ્મારક સિક્કો અને ભારત સરકારની એક રૂપિયાની નોટ સહિત કાનૂની ટેન્ડર હોય.

સમજૂતી.—શંકા દૂર કરવા માટે, આથી સ્પષ્ટ કરવામાં આવે છે કે "સિક્કો" માં કોઈપણ બેંક, પોસ્ટ ઓફિસ અથવા નાણાકીય સંસ્થા દ્વારા જારી કરાયેલ ક્રેડિટ કાર્ડ, ડેબિટ કાર્ડ, પોસ્ટલ ઓર્ડર અને ઈ-મનીનો સમાવેશ થતો નથી;

(b) "સ્મારક સિક્કો" નો અર્થ કોઈ ચોક્કસ પ્રસંગ અથવા ઘટનાની ઉજવણી માટે સરકાર અથવા આ વતી સરકાર દ્વારા સશક્ત કરાયેલ કોઈપણ અન્ય સત્તા દ્વારા સ્ટેમ્પ કરાયેલ કોઈપણ સિક્કો છે અને ભારતીય ચલણમાં વ્યક્ત કરવામાં આવે છે;

(c) "વિકૃત" નો અર્થ કોઈપણ પ્રકારની ક્લિપિંગ, ફાઇલિંગ, સ્ટેમ્પિંગ, અથવા સિક્કાની સપાટી અથવા આકારમાં આવા અન્ય ફેરફાર છે જે અસરો અથવા વાજબી ઘસારોથી સરળતાથી અલગ પડે છે;

(d) "સરકાર" નો અર્થ કેન્દ્ર સરકાર છે;

(e) "ઇશ્યુ" નો અર્થ પૈસા તરીકે ઉપયોગ માટે સિક્કાને ચલણમાં મૂકવાનો છે;

(f) “ધાતુ” એટલે કોઈપણ ધાતુ, મૂળ ધાતુ, મિશ્રધાતુ, સોનું, ચાંદી અથવા કોઈપણ અન્ય સામગ્રી જે સરકાર દ્વારા કોઈપણ સિક્કાના હેતુ માટે નિર્ધારિત કરવામાં આવી શકે છે;

(g) “ટંકશાળ” એટલે કંપની અધિનિયમ, 1956 (1956 નો 1) હેઠળ રચાયેલ અને સમાવિષ્ટ સિક્યુરિટી પ્રિન્ટિંગ એન્ડ મિન્ટિંગ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા લિમિટેડ અથવા સરકાર દ્વારા અથવા તેના હેઠળ સ્થાપિત કોઈપણ સંસ્થા જે ધાતુ પર સ્ટેમ્પિંગ કરીને સિક્કો બનાવવા માટે સ્થાપિત કરવામાં આવી છે;

(h) “સૂચના” એટલે સત્તાવાર ગેઝેટમાં પ્રકાશિત થયેલ સૂચના;

(i) “ટકા” એટલે કોઈપણ સિક્કા માટે નિર્ધારિત ધાતુઓની ટકાવારી;

(j) “નિર્ધારિત” એટલે આ કાયદા હેઠળ બનાવેલા નિયમો દ્વારા નિર્ધારિત;

(k) “ઉપાય” એટલે પ્રમાણભૂત વજન અને સૂક્ષ્મતાથી ભિન્નતા;

(l) “માનક વજન” એટલે કોઈપણ સિક્કા માટે નિર્ધારિત વજન.

1. 28 માર્ચ, 2012, સૂચના નંબર S.O. 628(E), તારીખ 28 માર્ચ, 2012, જુઓ ગેઝેટ ઓફ ઇન્ડિયા, અસાધારણ, ભાગ II, કલમ 3 (ii).

પ્રકરણ II

મિન્ટ્સની સ્થાપના

3. ટંકશાળ સ્થાપિત કરવા અને નાબૂદ કરવાની સત્તા.—સરકાર, સૂચના દ્વારા,—

(a) કોઈપણ જગ્યાએ ટંકશાળ સ્થાપિત કરી શકે છે જેનું સંચાલન તેના દ્વારા અથવા કોઈપણ અન્ય વ્યક્તિ દ્વારા કરવામાં આવે છે, જે આ હેતુ માટે અધિકૃત હોઈ શકે છે:

પરંતુ આ કાયદાની શરૂઆત પહેલાં સ્થાપિત ટંકશાળ આ કલમ હેઠળ સરકાર દ્વારા સ્થાપિત માનવામાં આવશે:

વધુમાં, જ્યાં સરકારનો અભિપ્રાય છે કે જાહેર હિતમાં આવું કરવું જરૂરી અથવા યોગ્ય છે, ત્યાં તે ભારતની મર્યાદાની અંદર અથવા બહાર કોઈપણ વિદેશી દેશની કોઈપણ સંસ્થા અથવા સરકાર દ્વારા સિક્કા છાપવાને અધિકૃત કરી શકે છે અને આવા સિક્કા આયાત દ્વારા અથવા અન્યથા તેના અધિકાર હેઠળ જારી કરવા માટે પ્રાપ્ત કરી શકે છે;

(b) કોઈપણ ટંકશાળ નાબૂદ કરો.

પ્રકરણ III

સિક્કા

4. સિક્કાઓના મૂલ્યો, પરિમાણો, ડિઝાઇન અને રચના.—સિક્કા ટંકશાળમાં અથવા કલમ 3 ની જોગવાઈ હેઠળ અધિકૃત કોઈપણ અન્ય જગ્યાએ એક હજાર રૂપિયાથી વધુ ન હોય તેવા અને આવા પરિમાણો અને ડિઝાઇનના અને સરકાર દ્વારા નિર્ધારિત કોઈપણ ધાતુઓ અથવા મિશ્ર ધાતુઓ ધરાવતા, આવી રચના અથવા અન્ય કોઈપણ સામગ્રી ધરાવતા, ટંકશાળમાં બનાવી શકાય છે.

૫. પ્રમાણભૂત વજન અને ઉપાય.—કલમ ૪ ની જોગવાઈઓ હેઠળ બનાવવામાં આવેલા કોઈપણ મૂલ્યના સિક્કાનું પ્રમાણભૂત વજન અને આવા સિક્કા બનાવવા માટે મંજૂર ઉપાય, સરકાર દ્વારા સમયાંતરે આ વતી નિર્ધારિત કરવામાં આવશે તે મુજબ હશે.

૬. સિક્કો જ્યારે કાનૂની ટેન્ડર હોય.—(૧) કલમ ૪ ની સત્તા હેઠળ જારી કરાયેલા સિક્કા ચુકવણીમાં અથવા ખાતામાં કાનૂની ટેન્ડર હશે, જો-

(a) એક રૂપિયાથી ઓછી ન હોય તેવા કોઈપણ મૂલ્યનો સિક્કો, એક હજાર રૂપિયાથી વધુ ન હોય તેવી કોઈપણ રકમ માટે;

(b) દસ રૂપિયાથી વધુ ન હોય તેવી કોઈપણ રકમ માટે અડધા રૂપિયાનો સિક્કો;

(c) કોઈપણ અન્ય સિક્કો, એક રૂપિયાથી વધુ ન હોય તેવી કોઈપણ રકમ માટે:

પરંતુ સિક્કાનું સ્વરૂપ ખરાબ ન થયું હોય અને તેનું વજન એટલું ઓછું ન થયું હોય કે તે તેના કિસ્સામાં નિર્ધારિત વજન કરતાં ઓછું હોય.

(૨) ભારતીય સિક્કા (સુધારા) અધિનિયમ, ૧૯૬૪ (૧૯૬૪નો ૧૭) ની શરૂઆત પહેલાં જારી કરાયેલ ૧૧મી મે, ૧૯૫૬ ના રોજ ભારત સરકારના નાણાં મંત્રાલય, આર્થિક બાબતોના વિભાગ, નંબર S.R.O. ૧૧૨૦ ના જાહેરનામા હેઠળ નવા પૈસા શ્રેણીના બધા નવા સિક્કા, ચુકવણીમાં અથવા ખાતામાં કાનૂની ટેન્ડર તરીકે ચાલુ રહેશે, જો -

(a) અડધા રૂપિયા અથવા પચાસ નવા પૈસાનો સિક્કો, દસ રૂપિયાથી વધુ ન હોય તેવી કોઈપણ રકમ માટે;

(b) કોઈપણ અન્ય સિક્કો, એક રૂપિયાથી વધુ ન હોય તેવી કોઈપણ રકમ માટે.

૭. સિક્કા બનાવવાની દશાંશ પદ્ધતિ.—(૧) રૂપિયાને સો એકમોમાં વિભાજિત કરવામાં આવશે અને આવા કોઈપણ એકમને સરકાર, સૂચના દ્વારા, યોગ્ય લાગે તેવા નામથી નિયુક્ત કરી શકે છે.

(૨) કોઈપણ કાયદામાં અથવા કોઈપણ કાયદા હેઠળના કોઈપણ સૂચના, નિયમ અથવા હુકમમાં અથવા કોઈપણ કરાર, ખત અથવા અન્ય દસ્તાવેજમાં આના, પૈસા અને પાઈમાં વ્યક્ત કરાયેલ કોઈપણ મૂલ્યના બધા સંદર્ભોનો અર્થ પેટા-કલમ (૧) માં ઉલ્લેખિત એકમોમાં વ્યક્ત કરાયેલ તે મૂલ્યના સંદર્ભો તરીકે અર્થઘટન કરવામાં આવશે, જે સોળ આના, ચોસઠ પૈસા અથવા એકસો બાવન પાઈના દરે પેટા-કલમ (૧) માં ઉલ્લેખિત એકમોમાં રૂપાંતરિત થાય છે.

વિભાગ (1).

(૩) કોઈપણ કાયદામાં અથવા કોઈપણ કાયદા હેઠળના કોઈપણ સૂચના, નિયમ અથવા હુકમમાં અથવા કોઈપણ કરાર, ખત અથવા અન્ય દસ્તાવેજમાં નવા પૈસા અથવા નવા પૈસામાં કોઈપણ મૂલ્યના બધા સંદર્ભોનો અર્થ પેટા-કલમ (૧) માં ઉલ્લેખિત એકમોમાં અનુક્રમે દર્શાવવામાં આવેલા મૂલ્યના સંદર્ભો તરીકે કરવામાં આવશે.

૮. સિક્કા મંગાવવાની સત્તા.—કલમ ૬ માં સમાવિષ્ટ કંઈપણ હોવા છતાં, સરકાર, સૂચના દ્વારા, સૂચનામાં ઉલ્લેખિત તારીખથી, કોઈપણ તારીખ અથવા મૂલ્યનો કોઈપણ સિક્કો મંગાવી શકે છે અને આમ ઉલ્લેખિત તારીખથી, આવા સિક્કા કાયદેસર ટેન્ડર તરીકે બંધ થશે, સિવાય કે સૂચનામાં ઉલ્લેખિત હદ સુધી.

પ્રકરણ IV

ઘટેલા, બગડેલા અને નકલી સિક્કા

૯. અમુક વ્યક્તિઓને સિક્કા કાપવા, ઘટાડવા અથવા વિકૃત કરવાની સત્તા.—(૧) જ્યાં સરકાર દ્વારા અથવા તેના અધિકાર હેઠળ ટંકશાળિત અને જારી કરાયેલ કોઈપણ સિક્કો આ કલમ હેઠળ કાર્ય કરવા માટે તેના દ્વારા અધિકૃત કોઈપણ વ્યક્તિને સોંપવામાં આવે છે, અને આવી વ્યક્તિ પાસે એવું માનવાનું કારણ હોય કે સિક્કો-

(a) કલમ 5 માં જોગવાઈ મુજબ પ્રમાણભૂત વજન કરતાં આટલા ટકાથી વધુ વજન ઘટાડી દેવામાં આવ્યું હોય; અથવા

(b) વિકૃત કરવામાં આવ્યું હોય,

તે પોતે અથવા અન્ય વ્યક્તિ દ્વારા સિક્કો કાપી અથવા તોડી નાખશે.

(2) પેટા-કલમ (1) ની કલમ (a) ની જોગવાઈઓ હેઠળ સિક્કો કાપતી અથવા તોડતી વ્યક્તિ સિક્કાને તેના મૂળ મૂલ્ય પર પ્રાપ્ત કરશે અને તેના માટે ચૂકવણી કરશે.

(3) પેટા-કલમ (1) ની કલમ (b) ની જોગવાઈઓ હેઠળ સિક્કો કાપતી અથવા તોડતી વ્યક્તિ નીચેની પ્રક્રિયાનું પાલન કરશે, એટલે કે:-

(a) જો આવી વ્યક્તિને એવું માનવાનું કારણ હોય કે સિક્કો કપટપૂર્ણ રીતે વિકૃત કરવામાં આવ્યો છે, તો તે સિક્કાના ટુકડાઓ સિક્કા આપનાર વ્યક્તિને પરત કરશે, જે આવા કાપવા અથવા તૂટવાથી થયેલા નુકસાનને સહન કરશે;

(b) જો આવી વ્યક્તિને એવું માનવાનું કારણ હોય કે સિક્કો કપટપૂર્ણ રીતે વિકૃત કરવામાં આવ્યો નથી, તો તે સિક્કાને તેની મૂળ કિંમત પર પ્રાપ્ત કરશે અને તેના માટે ચૂકવણી કરશે.

૧૦. નકલી સિક્કા કાપવાની ચોક્કસ વ્યક્તિઓને સત્તા.—જ્યાં સરકાર દ્વારા અથવા તેના અધિકાર હેઠળ બનાવવામાં આવેલ કોઈપણ સિક્કો કલમ ૯ હેઠળ સરકાર દ્વારા અધિકૃત કોઈપણ વ્યક્તિને સોંપવામાં આવે છે અને આવી વ્યક્તિને એવું માનવાનું કારણ હોય કે સિક્કો નકલી છે, તો તે પોતે અથવા અન્ય વ્યક્તિ દ્વારા સિક્કો કાપી અથવા તોડી નાખશે, અને ટેન્ડર કરનાર આવા કાપવા અથવા તૂટવાથી થયેલ નુકસાન સહન કરશે.

૧૧. ટંકશાળને તેના કાર્યો સોંપવાની સત્તા.—ટંકશાળ સરકારની કોઈપણ અન્ય સંસ્થાને ઉપાડેલા સિક્કા ઓગાળવા અથવા ઉપરોક્ત હેતુ માટે આવી સંસ્થાની કોઈપણ મદદ લેવા માટે લેખિતમાં અધિકૃત કરી શકે છે.

સમજૂતી.—આ કલમના હેતુઓ માટે "સંગઠન" નો અર્થ કોઈપણ સરકારી ઔદ્યોગિક એકમ અથવા જાહેર ક્ષેત્રનો ઉપક્રમ છે જે ગલન સુવિધાઓ ધરાવે છે.

પ્રકરણ V

ગુનાઓ અને દંડ

૧૨. સિક્કા બનાવવા, પીગળવા અથવા નાશ કરવા પર પ્રતિબંધ.—(૧) કોઈ પણ વ્યક્તિ—

(i) કોઈપણ ધાતુના ટુકડાનો સિક્કા તરીકે ઉપયોગ કરશે, પછી ભલે તે સ્ટેમ્પ વગરનો હોય કે સ્ટેમ્પ વગરનો, સરકારના અધિકાર સિવાય પૈસા તરીકે ઉપયોગ કરવાનો ઈરાદો ધરાવતો હોય, અથવા

(ii) કોઈપણ સિક્કો ઓગાળી નાખવો અથવા નાશ કરવો, અથવા

(iii) વિનિમયના માધ્યમ સિવાય અન્ય કોઈ સિક્કાનો ઉપયોગ કરવો, અથવા

(iv) તેના કબજા, કસ્ટડી અથવા નિયંત્રણમાં હોય,—

(a) કોઈપણ ઓગળેલા સિક્કા, પીગળેલા સ્થિતિમાં હોય કે નક્કર સ્થિતિમાં હોય, અથવા

(b) કોઈપણ સિક્કો નાશ પામેલા અથવા વિકૃત સ્થિતિ, અથવા

(c) સિક્કાઓને તેમના મૂળ મૂલ્ય સિવાયના મૂલ્ય માટે વેચવા અથવા ઓગાળવા અથવા નાશ કરવા અથવા વિનિમયના માધ્યમ સિવાયના અન્ય મૂલ્ય માટે નિકાલ કરવા માટે તેની વાજબી જરૂરિયાતો કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધુ સિક્કા.

સમજૂતી.—વ્યક્તિના સિક્કાઓની વાજબી જરૂરિયાતો નક્કી કરવાના હેતુ માટે, યોગ્ય ધ્યાન આપવું જોઈએ-

(i) સિક્કાઓની તેની કુલ દૈનિક જરૂરિયાતો;

(ii) તેના વ્યવસાય, વ્યવસાય અથવા વ્યવસાયની પ્રકૃતિ;

(iii) સિક્કા મેળવવાની તેની રીત; અને

(iv) તે દ્વારા આવા સિક્કાઓ કઈ રીતે અને કયા સ્થળે રાખવામાં આવે છે, રાખવામાં આવે છે અથવા નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે.

(૨) જે કોઈ પણ વ્યક્તિ પાસે કોઈપણ ધાતુ અથવા સામગ્રી હોય જેમાં કોઈપણ સિક્કાના ઉત્પાદનમાં ઉપયોગમાં લેવાયેલા સમાન પ્રમાણમાં મિશ્રધાતુ હોય તેવું જણાય, તો તેને પેટા-કલમ (૧) ની જોગવાઈઓનું ઉલ્લંઘન કર્યું હોવાનું માનવામાં આવશે.

(૩) આ કલમમાં કંઈપણ લાગુ પડશે નહીં -

(i) કોઈપણ વ્યક્તિ કે જેની પાસે રિસાયકલ ન કરી શકાય તેવા સિક્કાના ધાતુના કોઈપણ ધાતુ, ભંગાર અથવા કાતર વગેરેનો કબજો મળી આવે, જે તે ટંકશાળ દ્વારા હરાજી દ્વારા માન્ય નિકાલના પરિણામે ધરાવી શકે છે;

(ii) ટંકશાળ, ભારતીય રિઝર્વ બેંક અને તેના અધિકૃત એજન્ટો, અને સિક્કા અથવા સિક્કાના ખાલી ભાગોના સપ્લાયર્સને સરકાર દ્વારા અથવા તેના અધિકાર હેઠળ આપવામાં આવેલા ઓર્ડરની હદ સુધી, જ્યાં સુધી સરકાર દ્વારા આપવામાં આવેલા ઓર્ડરનો પુરવઠો અથવા પૂર્ણતા ન થાય ત્યાં સુધી;

(iii) કોઈપણ સંભવિત સપ્લાયરને જે તેના દ્વારા ખરીદેલા માન્ય ટેન્ડર દસ્તાવેજો સામે નમૂના તરીકે સિક્કા અથવા સિક્કાના ખાલી ભાગો સપ્લાય કરવાનો ઇરાદો ધરાવે છે, જો કે જથ્થો સપ્લાય કરવાના નમૂનાઓના જથ્થા સાથે વાજબી સંમતિમાં હોય.

૧૩. કલમ ૧૨ ના ઉલ્લંઘન માટે દંડ.—જે કોઈ કલમ ૧૨ ની કોઈપણ જોગવાઈઓનું ઉલ્લંઘન કરશે તેને સાત વર્ષ સુધીની કેદ અને દંડની સજા થશે.

૧૪. પૈસા તરીકે ઉપયોગ કરવા માટે ધાતુના ટુકડા ગેરકાયદેસર રીતે બનાવવા, જારી કરવા અથવા કબજામાં રાખવા માટે પ્રતિબંધ અને દંડ.—(૧) કોઈ પણ વ્યક્તિ -

(a) સિક્કાના હેતુ માટે કલમ 4 હેઠળ જોગવાઈ કર્યા સિવાય કોઈપણ ધાતુનો ટુકડો બનાવશે નહીં અથવા જારી કરશે નહીં અથવા જારી કરવાનો પ્રયાસ કરશે નહીં;

(b) વિનિમયના માધ્યમ માટે પૈસા તરીકે ઉપયોગ માટે ટુકડાને જારી કરવાના હેતુથી કોઈપણ ધાતુના ટુકડાનો કબજો, કબજો અથવા નિયંત્રણ રાખશે નહીં.

(2) જે કોઈ પેટા-કલમ (1) ની જોગવાઈઓનું ઉલ્લંઘન કરે છે તેને એક વર્ષ સુધીની કેદ અથવા દંડ અથવા બંને સજા થશે:

પરંતુ જો આ કલમ હેઠળ દોષિત ઠરેલી કોઈપણ વ્યક્તિ ફરીથી દોષિત ઠરે છે, તો તેને ત્રણ વર્ષ સુધીની કેદ અથવા દંડ અથવા બંને સજા થશે.

15. સિક્કા તરીકે ઉપયોગ માટે ધાતુનો ટુકડો લાવવા માટે પ્રતિબંધ અને દંડ.—(1) કોઈપણ વ્યક્તિ સરકારની સત્તા અથવા પરવાનગી વિના સિક્કા તરીકે ઉપયોગ કરવા માટે કોઈપણ ધાતુનો ટુકડો સમુદ્ર, જમીન અથવા હવા માર્ગે ભારતમાં લાવી શકશે નહીં.

(2) જે કોઈ પેટા-કલમ (1) ની જોગવાઈઓનું ઉલ્લંઘન કરે છે તેને સાત વર્ષ સુધીની કેદ અને દંડની સજા થશે.

૧૬. કંપનીઓ દ્વારા ગુનાઓ.—(૧) જ્યાં આ કાયદા હેઠળનો ગુનો કોઈ કંપની દ્વારા કરવામાં આવ્યો હોય, ત્યાં દરેક વ્યક્તિ જે ગુનો કરતી વખતે કંપનીના વ્યવસાયના સંચાલન માટે જવાબદાર હતી અને જવાબદાર હતી, તેને ગુનાનો દોષી ગણવામાં આવશે અને તેની સામે કાર્યવાહી કરવા અને તે મુજબ સજા કરવા માટે જવાબદાર રહેશે:

પરંતુ આ પેટા-કલમમાં સમાવિષ્ટ કંઈપણ કોઈપણ વ્યક્તિને કોઈપણ સજા માટે જવાબદાર બનાવશે નહીં, જો તે સાબિત કરે કે ગુનો તેની જાણ વગર કરવામાં આવ્યો હતો અથવા તેણે આવા ગુનાને રોકવા માટે તમામ યોગ્ય ખંતનો ઉપયોગ કર્યો હતો.

(૨) તેમ છતાં, પેટા-કલમ (૧) માં સમાવિષ્ટ કંઈપણ, જ્યાં આ કાયદા હેઠળનો કોઈપણ ગુનો કોઈ કંપની દ્વારા કરવામાં આવ્યો હોય અને તે સાબિત થાય કે ગુનો કોઈપણ ડિરેક્ટર, મેનેજર, સેક્રેટરી અથવા અન્ય અધિકારીની સંમતિ અથવા સહયોગથી કરવામાં આવ્યો છે, અથવા તેના કારણે કોઈ બેદરકારી થઈ છે, તો આવા ડિરેક્ટર, મેનેજર, સેક્રેટરી અથવા કંપનીના અન્ય અધિકારી તે ગુના માટે દોષિત માનવામાં આવશે અને તેમની સામે કાર્યવાહી કરવા અને તે મુજબ સજા કરવા માટે જવાબદાર રહેશે.

સમજૂતી.—આ કલમના હેતુઓ માટે,

(a) "કંપની" નો અર્થ કોઈપણ કોર્પોરેટ બોડી છે અને તેમાં પેઢી, સોસાયટી અથવા વ્યક્તિઓના અન્ય સંગઠનનો સમાવેશ થાય છે; અને

(b) "ડિરેક્ટર",

(i) પેઢીનો અર્થ પેઢીનો ભાગીદાર અથવા માલિક છે;

(ii) સોસાયટી અથવા વ્યક્તિઓના અન્ય સંગઠનનો અર્થ એ થાય કે જે વ્યક્તિને સોસાયટી અથવા અન્ય સંગઠનના નિયમો હેઠળ, સોસાયટી અથવા વ્યક્તિઓના અન્ય સંગઠનના કાર્યોનું સંચાલન સોંપવામાં આવે છે, જેમ કે કેસ હોય.

પ્રકરણ VI

વિવિધ

૧૭. જપ્તી.—આ કાયદા હેઠળ કોઈપણ ગુનો કરવામાં આવ્યો હોય તે કોઈપણ સિક્કો અથવા ધાતુ સરકારને જપ્ત કરવામાં આવશે.

૧૮. પ્રોબેશન ઓફ ઓફેન્ડર્સ એક્ટ, ૧૯૫૮ આ કાયદા હેઠળના ગુનાઓને લાગુ પડતો નથી.—પ્રબેશન ઓફ ઓફેન્ડર્સ એક્ટ, ૧૯૫૮ (૧૯૫૮નો ૨૦) માં કંઈપણ આ કાયદા હેઠળના ગુનાઓને લાગુ પડશે નહીં.

૧૯. ગુનાઓ કોગ્નિઝેબલ, જામીનપાત્ર અને બિન-કમ્પાઉન્ડેબલ હશે.—ફોજદારી કાર્યવાહી સંહિતા, ૧૯૭૩ (૧૯૭૪નો ૨) માં સમાવિષ્ટ કંઈપણ હોવા છતાં, આ કાયદા હેઠળના ગુનાઓ કોગ્નિઝેબલ અને જામીનપાત્ર હશે, પરંતુ કમ્પાઉન્ડેબલ નહીં હોય.

૨૦. ૧૯૩૪ ના અધિનિયમ ૨ માં સુધારો.—રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા એક્ટ, ૧૯૩૪ માં,—

(i) કલમ ૨ માં, કલમ (d) માં, ભારતીય સિક્કા અધિનિયમ, ૧૯૦૬ (૧૯૦૬ નો ૩) ના શબ્દો અને આંકડાઓ માટે, સિક્કા અધિનિયમ, ૨૦૧૧ ના શબ્દો અને આંકડાઓ બદલવામાં આવશે;

(ii) કલમ ૩૯ માં, "ભારતીય સિક્કા અધિનિયમ, ૧૯૦૬ (૧૯૦૬ નો ૩)" ના શબ્દો અને આંકડાઓ માટે, જ્યાં પણ તે થાય છે ત્યાં, "સિક્કા અધિનિયમ, ૨૦૧૧" શબ્દો અને આંકડાઓ બદલવામાં આવશે.

21. ગુનાઓનો સંક્ષિપ્તમાં કેસ ચલાવી શકાય છે.—ફોજદારી કાર્યવાહી સંહિતા, 1973 (1974 નો 2) ની કલમ 260 માં સમાવિષ્ટ કંઈપણ હોવા છતાં, આ કાયદા હેઠળના ગુનાઓનો સંક્ષિપ્તમાં કેસ ચલાવી શકાય છે.

22. સદ્ભાવનાથી લેવામાં આવેલા પગલાંનું રક્ષણ.—આ કાયદાની જોગવાઈઓ હેઠળ અથવા તેના અનુસંધાનમાં સદ્ભાવનાથી કરવામાં આવેલ, અથવા કરવાનો ઈરાદો ધરાવતી કોઈપણ બાબતના સંદર્ભમાં કોઈપણ વ્યક્તિ સામે કોઈ દાવો અથવા અન્ય કાનૂની કાર્યવાહી થઈ શકશે નહીં.

23. મુશ્કેલીઓ દૂર કરવાની સત્તા.—(1) જો આ કાયદાની જોગવાઈઓને અમલમાં મૂકવામાં કોઈ મુશ્કેલી ઊભી થાય, તો સરકાર, સત્તાવાર ગેઝેટમાં પ્રકાશિત આદેશ દ્વારા, મુશ્કેલી દૂર કરવા માટે જરૂરી અથવા યોગ્ય લાગે તેવી જોગવાઈઓ કરી શકે છે, જે આ કાયદાની જોગવાઈઓ સાથે અસંગત ન હોય:

પરંતુ આ કાયદાની શરૂઆતથી પાંચ વર્ષ પૂરા થયા પછી આ કલમ હેઠળ આવો કોઈ આદેશ કરવામાં આવશે નહીં.

(2) આ કલમ હેઠળ કરવામાં આવેલ દરેક આદેશ, તે થયા પછી શક્ય તેટલી વહેલી તકે, સંસદના દરેક ગૃહ સમક્ષ મૂકવામાં આવશે.

24. નિયમો બનાવવાની સત્તા.—(1) સરકાર, સૂચના દ્વારા, આ કાયદાના હેતુઓને પૂર્ણ કરવા માટે નિયમો બનાવી શકે છે.

(2) ખાસ કરીને, અને ઉપરોક્ત સત્તાની સામાન્યતાને પૂર્વગ્રહ રાખ્યા વિના, આવા નિયમો નીચેની બધી અથવા કોઈપણ બાબતો માટે જોગવાઈ કરી શકે છે, જેમ કે:—

(a) કલમ 2 ના કલમ (f) હેઠળ કોઈપણ સિક્કા બનાવવાના હેતુ માટે ધાતુનો ઉપયોગ; (b) કલમ 2 ના કલમ (i) હેઠળ કોઈપણ સિક્કા માટે ધાતુનો ટકાવારી;

(c) કલમ 2 ના કલમ (l) હેઠળ કોઈપણ સિક્કા માટે પ્રમાણભૂત વજન;

(d) કલમ 4 હેઠળ સિક્કાઓ માટે પરિમાણો, ડિઝાઇન, ધાતુઓ, મિશ્ર ધાતુઓ અથવા તેમની રચના; (e) સિક્કાઓનું પ્રમાણભૂત વજન અને કલમ 5 હેઠળ આવા સિક્કા બનાવવા માટે મંજૂર ઉપાય.

25. સંસદ સમક્ષ રજૂ કરવાના નિયમો.—આ કાયદા હેઠળ બનાવેલ દરેક નિયમ, તે બનાવ્યા પછી શક્ય તેટલી વહેલી તકે, સંસદના દરેક ગૃહ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવશે, જ્યારે તે કુલ ત્રીસ દિવસના સમયગાળા માટે સત્રમાં હોય, જેમાં એક સત્ર અથવા બે કે તેથી વધુ ક્રમિક સત્રોનો સમાવેશ થઈ શકે છે, અને જો, સત્ર અથવા ઉપરોક્ત ક્રમિક સત્રો પછી તરત જ સત્રની સમાપ્તિ પહેલાં, બંને ગૃહો નિયમમાં કોઈપણ ફેરફાર કરવા સંમત થાય છે અથવા બંને ગૃહો સંમત થાય છે કે નિયમ બનાવવો જોઈએ નહીં, તો નિયમ પછી ફક્ત આવા સુધારેલા સ્વરૂપમાં જ અમલમાં રહેશે અથવા કોઈ અસર ધરાવતો નથી, જેમ કે કેસ હોઈ શકે; તેથી, જોકે, આવા કોઈપણ ફેરફાર અથવા રદબાતલ તે નિયમ હેઠળ અગાઉ કરવામાં આવેલી કોઈપણ વસ્તુની માન્યતાને પૂર્વગ્રહ રાખ્યા વિના રહેશે.

26. ટંકશાળમાં અન્ય સિક્કા બનાવવા પર બચત.—આ કાયદામાં કંઈપણ ભારતની મર્યાદાની બહારના કોઈપણ પ્રદેશોની વિદેશી સરકાર દ્વારા નાણાં તરીકે જારી કરવાના હેતુથી ભારતના કોઈપણ ટંકશાળમાં સિક્કા બનાવવા પર પ્રતિબંધ અથવા પ્રતિબંધ મૂકતું માનવામાં આવશે નહીં.

27. રદબાતલ અને બચત.—(1) નીચેના કાયદાઓ આથી રદ કરવામાં આવે છે—

(a) મેટલ ટોકન્સ એક્ટ, 1889 (1889 નો 1);

(b) સિક્કા અધિનિયમ, 1906 (1906 નો 3);

(c) કાંસ્ય સિક્કો (કાનૂની ટેન્ડર) અધિનિયમ, ૧૯૧૮ (૧૯૧૮નો ૨૨);

(d) ચલણ વટહુકમ, ૧૯૪૦ (૧૯૪૦નો ઓર્ડ. IV);

(e) નાના સિક્કા (ગુના) અધિનિયમ, ૧૯૭૧ (૧૯૭૧નો ૫૨).

(2) પેટા-કલમ (૧) માં ઉલ્લેખિત કાયદાઓ અને વટહુકમના આ અધિનિયમ દ્વારા રદ કરવાથી -

(a) કોઈપણ અન્ય કાયદાને અસર થશે નહીં જેમાં રદ કરાયેલ કાયદો અથવા વટહુકમ લાગુ કરવામાં આવ્યો છે, સમાવિષ્ટ કરવામાં આવ્યો છે અથવા ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે;

(b) પહેલાથી જ કરવામાં આવેલ અથવા ભોગવવામાં આવેલ કોઈપણ વસ્તુની માન્યતા, અમાન્યતા, અસર અથવા પરિણામો, અથવા પહેલાથી જ પ્રાપ્ત કરેલ, ઉપાર્જિત અથવા ઉપાર્જિત કોઈપણ અધિકાર, હક, જવાબદારી અથવા જવાબદારી અથવા તેના સંદર્ભમાં કોઈપણ ઉપાય અથવા કાર્યવાહી, અથવા કોઈપણ દેવા, દંડ, જવાબદારી, જવાબદારી, દાવો અથવા માંગ, અથવા પહેલાથી જ આપવામાં આવેલ કોઈપણ ક્ષતિપૂર્તિ, અથવા કોઈપણ ભૂતકાળના કાર્ય અથવા વસ્તુના પુરાવાને અસર કરશે;

(c) કોઈપણ સિદ્ધાંત અથવા કાયદાના નિયમ, અથવા સ્થાપિત અધિકારક્ષેત્ર, દલીલના સ્વરૂપ અથવા માર્ગ, પ્રથા અથવા પ્રક્રિયા, અથવા હાલના ઉપયોગ, રિવાજ, વિશેષાધિકાર, પ્રતિબંધ, મુક્તિ, પદ અથવા નિમણૂકને અસર કરશે, તેમ છતાં તે અનુક્રમે કોઈપણ રીતે પુષ્ટિ અથવા માન્યતા પ્રાપ્ત અથવા પ્રાપ્ત થઈ શકે છે કોઈપણ અધિનિયમ અથવા વટહુકમ દ્વારા, દ્વારા અથવા તેમાંથી;

(d) કોઈપણ અધિકારક્ષેત્ર, કાર્યાલય, રિવાજ, જવાબદારી, અધિકાર, શીર્ષક, વિશેષાધિકાર, પ્રતિબંધ, મુક્તિ, ઉપયોગ, પ્રથા, પ્રક્રિયા અથવા અન્ય બાબત અથવા વસ્તુને પુનર્જીવિત અથવા પુનઃસ્થાપિત કરશે જે હાલમાં અસ્તિત્વમાં નથી અથવા અમલમાં નથી.

(3) પેટા-કલમ (1) માં ચોક્કસ બાબતોનો ઉલ્લેખ રદ કરવાની અસરના સંદર્ભમાં, સામાન્ય કલમો અધિનિયમ, 1897 (1897 નો 10) ની કલમ 6 ની સામાન્ય એપ્લિકેશનને પૂર્વગ્રહ અથવા અસર કરશે નહીં.

28. હાલના સિક્કાઓનું ચાલુ રાખવું.—કલમ 27 ની પેટા-કલમ (1) માં ઉલ્લેખિત કાયદાઓ અને વટહુકમ રદ કરવા છતાં,—

(a) ઉપરોક્ત કાયદાઓ હેઠળ જારી કરાયેલા બધા સિક્કા; અને

(b) ભારત સરકાર દ્વારા ચલણ વટહુકમ, 1940 (1940 નો ઓર્ડ. IV) હેઠળ જારી કરાયેલ એક રૂપિયાની નોટ,

જે સિક્કા અધિનિયમ, 2011 ની શરૂઆત પહેલાં તરત જ કાયદેસર ટેન્ડર છે, તેને સિક્કો માનવામાં આવશે અને આ કાયદાની અનુરૂપ જોગવાઈઓ હેઠળ ચુકવણીમાં અથવા ખાતામાં કાયદેસર ટેન્ડર તરીકે ચાલુ રહેશે.